Renta rodzinna - świadczenie z datą wsteczą od złożenia wniosku przez uprawnionego
Renta rodzinna -  czy możliwe jest otrzymanie świadczenia za okres poprzedzający złożenie wniosku o wypłatę renty jeśli niemożność złożenia takiego wniosku była spowodowana okolicznościami, za które uprawniony nie ponosi odpowiedzialności?
 
    Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpiezceń Społecznych świadczenia wypłaca się poczynając od dnia powstania prawa do tych świadczeń, nie wcześniej jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu, z uwzględnieniem. W razie zgłoszenia wniosku o rentę rodzinną w miesiącu przypadającym bezpośrednio po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć ubezpieczonego, emeryta lub rencisty, rentę rodzinną wypłaca się od dnia śmierci, nie wcześniej jednak niż od dnia spełnienia warunków do renty przez uprawnionych członków rodziny.
    Bywają jednakże przypadki, gdy pomimo spełnienia warunków do renty przez uprawnionych członków rodziny nie mogą oni skutecznie zgłosić odpowiedniego wniosku ze względu np. na nieustalenie ojcostwa, nierozstrzygnięcie sprawy o uznanie za zmarłego itp. Pomimo surowego literalnego brzmienia ustawy możliwym jest dochodzenie świadczeń za okres pomiędzy złożeniem wniosku a spełnieniem warunków przez członków rodziny. Każda taka sytuacja musi być zbadana pod kątem wystąpienia nadzwyczajnych okoliczności. Sąd Najwyższy wypowiedział się w niektórych z takich spraw.
    Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2006 r. w sprawie prowadzonej pod sygn. akt: I UK 117/06 dotyczył uprawnienia do renty rodzinnej po matce małoletnich, których ojciec został tymczasowo zatrzymany i nie dochował należytej staranności w złożeniu odpowiednio szybko wniosku o wypłatę świadczenia w imieniu swoich dzieci. Należytą staranność starała się dochować ciotka małoletnich, która ubiegała się o ustanowienie jej opiekunem prawnym małoletnich i w najkrótszym możliwym terminie po ustanowieniu jej opiekunem złożyła wniosek o przyznanie renty rodzinnej z datą wsteczną.
    Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku wskazał na nadzwyczajną sytuację faktyczną i prawną uprawnionych do świadczenia, zwłaszcza na wpływ toczącego się postępowania o pozbawieniu władzy rodzicielskiej i postępowania dotyczącego ustanowienia opieki na możliwość złożenia skutecznego wniosku o wypłatę renty rodzinnej. Zdaniem Sądu Najwyższego w omawianej sprawie koniecznym, w toku postępowania pierwszo- i drugoinstancyjnego, było badanie czy małoletni mają obiektywną możliwość złożenia w odpowiednim terminie wniosku o wypłatę, zbadanie czy przedstawiciel ustawowy dochowuje staranności, kto sprawuje faktyczną opiekę, dlaczego nie złożono wniosku po zaktualizowaniu się uprawnienia do wypłaty świadczenia itp. Sąd Najwyższy wskazał: „badając cel, jaki przyświecał ustawodawcy przy formułowaniu zasady, że świadczenia wypłaca się od miesiąca, w którym zgłoszony został wniosek o świadczenie (art. 129 ust. 1 in fine oraz ust. 2 ustawy), należy stwierdzić, że decydującą rolę przypisano woli uprawnionego, który - mimo spełnienia przesłanek do otrzymania prawa do świadczenia - nie musi z tego prawa korzystać od chwili spełnienia przesłanek do otrzymania świadczenia. Konsekwencją autonomii woli uprawnionego jest to, że chwila wyrażenia przez niego na zewnątrz (w stosunku do organu rentowego) zamiaru pobierania świadczenia determinuje powstanie obowiązku jego wypłaty. W odniesieniu do sytuacji małoletnich uprawnionych, którzy nie mając zdolności do czynności prawnych nie mogą samodzielnie realizować swoich uprawnień przez ujawnienie na zewnątrz woli otrzymania świadczenia, argumenty celowościowe, które przemawiają za podjęciem wypłaty świadczeń dopiero od miesiąca zgłoszenia wniosku, nie znajdują nawet odpowiedniego zastosowania”. Sąd Najwyższy wydobył zatem z przepisów ustawy FUS konieczność uwzględniania nadzwyczajnych sytuacji, które wpływają na możliwość złożenia wniosku o wypłatę świadczenia i które nie mogą być przezwyciężone przez uprawnionych do świadczenia, dopuszczając tym samym celowościową wykładnię przepisu art. 129 ustawy FUS.
    Zasada, wyprowadzona z literalnego brzmienia przepisu art. 129 ust. 1 ustawy FUS, że wypłatę świadczenia uruchamia dopiero wniosek o to świadczenie - bez możliwości wypłacenia świadczenia za okres wsteczny - powinna podlegać modyfikacji w sytuacjach uzasadniających tę modyfikację i przy zastosowaniu także innych reguł interpretacyjnych. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z 11 maja 2006 r. w sprawie prowadzonej pod sygn. akt I UK 320/00, stwierdzając, że „przy dokonywaniu wykładni tego przepisu należy mieć w szczególności na uwadze cel renty rodzinnej, który zmierza do zapewnienia środków utrzymania uprawnionym. Świadczenie to jest związane z ryzykiem śmierci osoby, która łożyła na utrzymanie osób uprawnionych do renty rodzinnej. Pozbawienie prawa do tego świadczenia (jego wypłaty) na skutek obiektywnych okoliczności, na które uprawniony nie ma i nie może mieć wpływu - mimo wystąpienia tego ryzyka - sprzeciwia się założonemu przez ustawodawcę celowi przedmiotowej regulacji. Dodatkowo wskazać należy na treść art. 129 ust. 2 ustawy, zgodnie z którym w razie zgłoszenia wniosku o rentę rodzinną w miesiącu przypadającym bezpośrednio po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć ubezpieczonego, emeryta lub rencisty, rentę rodzinną wypłaca się od dnia śmierci, nie wcześniej jednak niż od dnia spełnienia warunków do renty przez uprawnionych członków rodziny. Przepis ten potwierdza wagę, jaką ustawodawca przykłada do celu, jakiemu ma służyć renta rodzinna (celem tym jest zapewnienie środków utrzymania uprawnionym) już od dnia śmierci ubezpieczonego, emeryta lub rencisty).”
    Podobnie w wyroku z dnia 10 lutego 2012 r. II UK 146/11, dotyczącym wypłaty renty rodzinnej po ojcu zaginionym w trakcie rejsu na Bałtyku, którego datę śmierci ustalono w postępowaniu o uznaniu za zamarłego, Sąd Najwyższy stwierdził, iż , występują jednak szczególne okoliczności, które mogą skutecznie podważyć tak rozumianą zasadę, wynikającą z dosłownego brzmienia art. 129 ust. 1 ustawy i nieprzewidującą możliwości wypłacenia świadczenia za okres wsteczny. Reguła ta powinna podlegać modyfikacji w sytuacjach tę modyfikację uzasadniających i przy zastosowaniu także innych reguł interpretacyjnych, w tym zwłaszcza uwzględniając cel renty rodzinnej i potrzebę zapewnienia środków utrzymania uprawnionym Mimo tego potwierdzenia - przy dosłownej interpretacji art. 129 ust. 1 ustawy emerytalnej - wnioskodawca bez swojej winy, byłby pozbawiony możliwości zrealizowania należnego mu z mocy prawa świadczenia za okres wsteczny, gdy się weźmie pod uwagę datę wniosku, który nie mógł być wcześniej złożony. Tak więc, nie mając żadnego wpływu na swoją sytuację prawną i faktyczną nie mógł otrzymać środków utrzymania, które zapewniłaby renta rodzinna”.
    Wszystkie powyższe postępowania, zawierały w sobie wspólny mianownik: postępowania sądowe uniemożliwiały obiektywne złożenie wniosków o wypłatę świadczeń od chwili śmierci ubezpieczonych. Przeszkodą były postępowanie o ustanowienie opieki oraz postępowanie o uznaniu za zmarłego – w pierwszym wypadku opiekun mógł złożyć wniosek dopiero z chwilą powołania opieki, w drugim wypadku uprawniony do renty rodzinnej mógł złożyć wniosek dopiero po zakończeniu postępowania o uznaniu za zmarłego bowiem ono potwierdzało śmierć i chwilę śmierci. Brak prawomocnych rozstrzygnięć w ww. sprawach był przeszkodą, której uprawnieni nie mogli w świetle prawa przezwyciężyć, co uniemożliwiało im złożenie wniosków o świadczenie w odpowiednich terminach. Sąd Najwyższy uznawał za każdym razem, iż stanowi to uzasadnioną przyczynę odstąpienia od dosłownego brzmienia przepisów, co umożliwiało wypłatę świadczeń za okres poprzedzający złożenie stosownego wniosku.

radca prawny Piotr Bliźniak,  1 kwietnia 2015 r.

www.lexgemini.pl LEX GEMINI Kancelaria Radcy Prawnego, Żary ul. Okrzei 9

Radca prawny prowadzący własną Kancelarię Radcy Prawnego w Żarach. Radca prawny traktuje klientów z miasta Żary priorytetowo zapewniając nawyższą jakość usług za rozsądną cenę. Prawnik w Żarach profesionalnie doradzi w kwestiach prawnych, a także zapewni kompetentne zastępstwo przed sądem lub organem państwowym czy samorzadowym. Dobry prawnik- Żary i jego mieszkańcy potrzebują fachowej pomocy prawnej pozwalającej zabezpieczyć swoje interesy. Dobry i tani prawnik w Żarach ma swoje biuro przy ul. Okrzei 9, Żary, w budynku przychodni Medyk, nieopodal firmy Rolmasz.. Obsługuje m.in. z nowoczesną formą zajmującą się aranżacja wnętrz i projektowanie  wnętrz przez profesjonalnych architektów we Wrocławiu i Zielonej Górze RT Studio Projektowe.